Біяграфія Тараса Шаўчэнкі

Біяграфія Тараса Шаўчэнкі

Дзяцінства
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка (25 лютага па старым календары) 1814 года ў сяле Морынцы ў сям'і прыгонных земляробаў Рыгора і Кацярыны Шаўчэнка. Неўзабаве пасля яго нараджэння яны пераехалі ў сяло Кірылаўка, дзе і прайшло ўсё дзяцінства Тараса.
Бацька быў вымушаны чумакаваць і вазіў панскую пшаніцу ў Адэсу, Кіеў і іншыя гарады. Калі Тарас падрос, бацька пачаў браць яго з сабой. Пра адно з такіх падарожжаў Шаўчэнка згадвае ў аповесці «Наймічка» («Служанка»).
Калі Тарасу было 9 гадоў, ён страціў маці. Яго бацька, застаўшыся сам на сам з маленькімі дзецьмі, вымушаны быў ажаніцца на ўдаве Аксане Цярэшчанка, у якой ужо было трое дзяцей.
Праз два гады Тарас стаў поўным сіратой, застаўшыся на выхаванні ў мачахі.
«Хто бачыў хоць здалёк мачаху і так званых зведзеных дзяцей, той, значыць, бачыў пекла ў самым яго агідным трыумфе»
«Якби вы зналі, панічы...»

Якби вы зналі, панічы,
Дзе людзі плачуць жывучы,
Дык вы б элегій не стваралі
Багоў дарма не выхвалялі,
На нашы слёзы плюючы.
За што, не знаю, называюць
Хаціну ў гаю ціхім раем.
Я ў хаце мучиўся калісь,
У першы раз даўвно цяклі,
Мае там слёзы! Я не знаю,
Ці ёсть такое ў Бога зло,
Што ў той хаціне не жыло?
А хату раем называюць!

Не называю яе раем,
Тую хаціначку у гаю
Над чыстым ставам край сяла.
Мяне там маці спавіла
І спавіваючы спявала,
Сваю нуду пералівала
Сваёй дзяціне... У гаю,
У той хаціне, у раю,
Я бачыў пекла... Там няволя,
Работа цяжкая, ніколі
І памаліцца не даюць.
А маці добрую маю,
Там маладую, — у магілу
Галеча й праца палажыла.
Там бацька, плачачы з дзяцьмі
(З нас кожны быў малы і голы),
Не вытрымаў ліхое долі,
Памёр на паншчыне!.. А мы
Паразыйшліся між людзьмі,
Як мышаняты. Я да школы
Ваду насіці шкалярам.
Браты на паншчыну хадзілі,
Покуль ілбы ім пагалілі!
А сёстры! сёстры! Гора вам,
Мае галубкі маладыя,
Чаго на свеце жывяце?
Вы ў наймах выраслі чужыя,
У наймах косы пабялеюць,
У наймах, сёстры, й памрыце!

(Переклаў Пятрусь Броўка)

У Энгельгардта
«Памешчыку, Паўлу Васільевічу Энгельгардту, які толькі што ўспадкаваў набытак пабочнага бацькі свайго, спатрэбіўся кемлівы хлопчык, і абарваны шкаляр-валацуга трапіў прама ў цікавую куртку, у такія ж шаравары і нарэшце ў пакаёвыя казачкі.»
Прыслугоўваць Тарас пачаў у маёнтку пана ў сяле Альшана. Пазней — вясной 1829 — разам з абозам пана пераязджае ў горад Вільню, дзе таемна перамалёўвае карціны, а таксама знаёміцца з польскай мовай і літаратурай. У Вільні Шаўчэнка адпраўляюць вучыцца маляванню ў майстэрню Яна Рустэма.

Прабыўшы ў Вільні крыху больш за год памешчык Шаўчэнкі разам са сваімі слугамі пераязджае ў Санкт-Пецярбург, куды яго перавялі.

Пан, заўважыўшы здольнасці Тараса да малявання, вырашыў яго аддаць на чатыры гады ў арцель мастака-дэкаратара Васіля Шыраева. Разам з ім Шаўчэнка прымае ўдзел у роспісу Вялікага тэатра як чаляднік-малявальшчык.

У Пецярбургу Шаўчэнка знаёміцца ​​са сваім земляком Іванам Сашэнка. Тут жа ён сустрэў і К. Брулова, В. Жукоўскага, В. Грыгаровіча, А. Венецыянава, А. Макрыцкага, — людзей, якія адыгралі ключавую ролю ў далейшым вызваленні паэта з прыгону.

«Летнія ночы ў Пецярбургу я амаль заўсёды праводзіў на вуліцы ці дзе-небудзь на выспах, але часцей за ўсё на акадэмічнай набярэжнай. Любіў я таксама ўлетку сустракаць узыход сонца на Траецкім мосце.»
Выкуп
з прыгону
Адпускная Тараса Шаўчэнка
«В. А. Жукоўскі, папярэдне даведаўшыся цану ад памешчыка, прасіў К. П. Брулова напісаць яго, В. А. Жукоўскага, партрэт для Імператарскай сям’і з мэтай разыграць яго ў латарэю ў царскім сямействе. Вялікі Брулоў ахвотна пагадзіўся. Партрэт напісаны. В. А. Жукоўскі з дапамогай графа М. Ю. Вельягорскага зладзілі латарэю ў 2500 рублёў асігнацыямі, і гэтаю цаною была набытая свабода Т. Шаўчэнка ў 1838 годзе, 22 красавіка.»
«Самому цяпер не верыцца, а сапраўды так было. Я з бруднага гарышча, я, нікчэмны мурза, на крылах пераляцеў у чароўныя залы Акадэміі мастацтваў.»
Вызваліўшыся ад прыгону, Шаўчэнка пачынае вучыцца ў Імператарскай Акадэміі Мастацтваў, наведваючы заняткі як вольны слухач. Навучанне ён пачынае пад кіраўніцтвам Карла Брулова, карыстаецца яго багатай бібліятэкай.
«Жыву, вучуся, нікому не кланяюся і нікога не баюся, акрамя Бога — вялікае шчасце быць вольным чалавекам: робіш, што хочаш, ніхто цябе не спыніць.»
Акадэмічныя гады

Дзякуючы ўпартай працы над сабой Шаўчэнка дамагаецца значных поспехаў у жывапісу. Ён стаў выдатным партрэтыстам і вялікім майстрам акварэльнага малюнка; за поспехі ў вучобе атрымлівае ад Акадэміі тры срэбных медалі: ў 1840 годзе за карціну «Хлопчык-жабрак дае хлеб сабаку», ў 1841 за карціну «Цыганка-варажбітка». Першы малюнак, за які Тарас Рыгоравіч атрымаў сярэбраны медаль ў 1839 годзе, да нас не дайшоў.

У адрозненне ад іншых студэнтаў Акадэміі, ён у сваіх працах адлюстроўвае людзей з народа: прыгонную дзяўчыну, дзяцей, цыганку і іншых, спрабуючы прыцягнуць увагу грамадства да прыгнечанага народа.

«Я пачаў маляваць акварэльныя партрэты, спачатку па-сяброўску, а потым і за грошы, толькі Карлу Паўлавічу яшчэ не паказваю — баюся.»

Падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў, Шаўчэнка знаёміцца ​​з гісторыяй сваёй радзімы, Грэцыі, Рыма, з лепшымі творамі прагрэсіўных пісьменнікаў Расіі — Пушкіна, Лермантава, Гогаля; чытае творы ўкраінскіх пісьменнікаў — Катлярэўскага, Квіткі-Аснаўяненка і іншых.

Таксама ён знаёміцца ​​з выдатнымі творамі заходнееўрапейскай літаратуры, вывучае французскую мову, — усё гэта ў значнай ступені падвышае палітычны і культурны ўзровень паэта.

У 1840-м годзе выйшаў збор твораў Шаўчэнкі «Кабзар», у якім было 8 твораў: "Думы мае ...", "Перабендзя", "Кацярына", "Таполя", "Думка", "Да Аснаўяненка", "Іван Падкова", "Тарасава ноч".
«Аўтар Кабзара прынёс у літаратуру непаўторныя фарбы і тоны, цэлы свет вобразаў і ўяўленняў, уласцівых жыццёваму ўкладу і мастацкаму мысленню яго народа. Паэзія Шаўчэнкі ўвабрала ў сябе жыватворныя сокі ўкраінскага фальклору, сілу, багацце і выразнасць ўкраінскай мовы.»
Л. Навічэнка
Ва Украіне мілай
«У час знаходжання майго... я намаляваў шмат эцюдаў з натуры. І цяпер узяўся выдаць пад назвай «Маляўнічая Ўкраіна». У склад выдання ўваходзяць прадметы наступныя: 1-е — віды, 2-е — народны побыт і 3-е — гісторыя.»

У траўні 1843 Тарас Шаўчэнка разам з Яўгенам Грабёнкай выязджае ва Украіну. Ён падарожнічае па сёлах і гарадах, сустракаецца і камунікуе з простым народам, піша шэраг эцюдаў і эскізаў.

У пачатку чэрвеня наведвае Кіеў і Кіеўскую губерню, знаёміцца ​​са студэнтамі і інтэлігенцыяй, вывучае гістарычныя і культурныя славутасці, запісвае народныя песні і паданні, замалёўвае пейзажы і старадаўнюю архітэктуру.

У канцы лета Тарас падарожнічае па поўдні Украіны. Пазней — у кастрычніку — пасяляецца ў Ягоціне ў флігелі маёнтка князя Мікалая Рэпніна.

У канцы лютага 1844 г. Шаўчэнка вяртаецца ў Пецярбург, дзе працягвае навучанне ў Акадэміі Мастацтваў.

Пасля заканчэння Акадэміі Мастацтваў у 1845 годзе Шаўчэнка атрымлівае дакумент на права паездкі ва Украіну, куды выязджае ў канцы сакавіка. У снежні вялікі паэт у Пераяславе піша свой знакаміты твор «Запавет», дзе горача заклікае народ да ўзброеннага паўстання.
«Пахавайце ды ўставайце, кайданы парвіце, і варожай злой крывёю волю акрапіце.» (Пераклад Я. Купалы)

У траўні 1846 Тарас Шаўчэнка знаёміцца ​​з гісторыкам Мікалаем Кастамаравым, адным з арганізатараў Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства, а са снежня пачынае наведваць паседжанні, дзе чытае сябрам таварыства сваю рэвалюцыйныю паэзію.

Сябрамі таварыства былі выхаванцы і супрацоўнікі Кіеўскага і Харкаўскага універсітэтаў. Вядучую ролю сярод іх, акрамя Кастамарава і Шаўчэнкі, гралі Г. Андрузскі, В. Белазерскі, Н. Гулак, П. Куліш.

5 красавіка 1847 г. Шаўчэнка быў арыштаваны па даносе падчас уезда ў Кіеў і на наступны дзень адпраўлены ў Пецярбург.

«Я быў накіраваны ў Кіеўскі універсітэт, і ў той самы дзень, калі прыйшло накіраванне, мяне арыштавалі.»
У ссылцы
«Калі б я быў вылюдкам, крывасмокам, то і тады для мяне больш удалага пакарання нельга было б прыдумаць, як выслаўшы мяне ў Асобны Арэнбуржскі корпус салдатам. Аўгуст-язычнік, ссылаючы Назона да дзікіх гетам, не забараніў яму пісаць і маляваць. А хрысціянін Мікалай забараніў мне і то і другое. Абодва каты. Але адзін з іх кат-хрысціянін!»

30 траўня 1847 года Шаўчэнку быў абвешчаны царскі прысуд аб спасылцы яго ў Асобны Арэнбуржскі корпус радавым салдатам «пад строгі нагляд з забаронай пісаць і маляваць». Сваю службу ён праходзіў у Орскай крэпасці.

Нягледзячы на строгі нагляд, Шаўчэнка намаляваў аўтапартрэт, працягнуў пісаць паэтычныя творы, якія змяшчаў у невялікія «захаляўныя кніжыцы».

«Захаляўная кніжыца», якую Тарас Шаўчэнка хаваў за халявай свайго бота, і ў якую ён пісаў свае паэтычныя творы ў ссылцы.
«На роўнай гарызантальнай лініі ледзь-ледзь узвышаецца над валам доўгая, чаротам крытая казарма, — вось і ўвесь Раім. Насустрач нам выйшаў амаль увесь гарнізон. Бледныя, бязрадасныя, дакладна як у арыштантаў, твары. Мне стала страшна.»

У траўні 1848 Тараса Рыгоравіча залічылі ў склад экспедыцыі контр-адмірала Аляксея Бутакова. Заданнем экспедыцыі было вывучыць і навукова апісаць Аральскае мора. У экспедыцыі Шаўчэнка намаляваў шэраг пейзажных малюнкаў і працягнуў працу над літаратурнымі творамі.

У лістападзе 1849 пасля цяжкага пераходу праз пустынныя стэпы паэт прыбыў у Арэнбург.

«Салдаты — самае няшчаснае, самае вартае жалю саслоўе ў нашай праваслаўнай айчыне. У яго аднята ўсё, чым толькі жыццё прыгожа: сям’я, радзіма, свабода, адным словам, усё.»
За парушэнне царскага ўказу пра забарону пісаць і маляваць Шаўчэнка зноў быў арыштаваны і пад канвоем адпраўлены ў Орскую крэпасць. 17 кастрычніка 1850 г. Шаўчэнка прыбыў у Новапетроўскае ўмацаванне, куды ён быў сасланы. У Новапетроўску ён прабыў доўгіх 7 гадоў, пакуль яго сябры не дамагліся ад урада вызвалення Тараса Рыгоравіча з ссылкі.

Падчас сваёй службы ў ссылцы, ён прымаў удзел у экспедыцыі ў горы Каратау, дзе, нягледзячы на забарону, стварыў каля ста малюнкаў. У 1852 Тарас Шаўчэнка пачаў пісаць прозу на рускай мове. Пазней яму былі палегчаныя ўмовы ссылкі, дзякуючы прыязным стасункам з новым камендантам ўмацавання.

У 1855 годзе пачаў перапіску з мастаком, віцэ-прэзідэнтам Акадэміі мастацтваў Фёдарам Талстым адносна хадайніцтва аб сваім вызваленні.

Вяртанне з ссылкі
2 жніўня 1857 года на рыбацкай лодцы Тарас Шаўчэнка выехаў з Новапетроўскага ўмацавання ў Астрахань. Пазней на параходзе адправіўся ў Ніжні Ноўгарад. За Шаўчэнкам быў усталяваны тайны паліцэйскі нагляд. У 1858 годзе ён выязджае ў Маскву, а адтуль ў Пецярбург.
«Цяпер я ў Ніжнім Ноўгарадзе, на волі — на такой волі, як сабака на прывязі.»
Апошняе падарожжа творцы ва Украіну адбылося летам 1859. 15 ліпеня Тарас Рыгоравіч быў арыштаваны ў трэці раз, але па заканчэнні следства яму было дазволена вярнуцца ў Пецярбург.
«Яго ўсё цягнула ў сваю родную Украіну, дзе ён такі пабываў летам 1859, жадаючы набыць кавалачак зямелькі над Дняпром, на гары, каб там апошнія гады дажыць.»
П. Мірны
«Пасля дзесяцігадовай ссылкі Шаўчэнка нарэшце вярнуўся ў Пецярбург, зламаны целам, але не духам... Нават у тыя страшныя гады яго муза не заціхала...»
І. Франка
Новае выданне «Кабзара» ад студзеня 1860 года
«Буквар паўднёварускі»
У студзені 1860 выйшла дапоўненае новымі паэтычнымі творамі выданне «Кабзара». У пачатку верасня выйшла пастанова Савета Акадэміі мастацтваў аб прысваенні Шаўчэнку звання акадэміка гравюры. У студзені 1861 надрукаваны «Буквар паўднёварускі», складзены Тарасам Рыгоравічам.
Апошнія дні
«Чарненка увайшоў у святліцу, паэт, замест звычайнага прывітання, спытаўся ў яго: «Што?.. Ёсць? Ёсць воля? Ёсць маніфест? — І, зірнуўшы ў вочы Чарненка, зразумеў адказ... Глыбока ўздыхнуўшы, сказаў: — Так не?.. Няма?.. Калі ж будзе?!» Дадаўшы моцны непрыстойны выраз, Тарас закрыў твар рукамі і, зваліўшыся на ложак, заплакаў.»
А. Каніскі

Цяжка захварэўшы яшчэ ў канцы 1860 Тарас Шаўчэнка працягвае працаваць, перапісваецца з сябрамі, малюе.

Тарас Рыгоравіч пайшоў з жыцця 26 лютага 1861. Яго цела было пахавана на Смаленскіх могілках у Пецярбургу, але потым згодна з яго «Запаветам», яго прах быў перавезены ва Украіну.

10 траўня 1861 года недалёка ад Канева на Чарнечай гары пахавалі Тараса Рыгоравіча Шаўчэнка.

«На саракавы дзень пасля смерці паэта, перад адпраўкай труны ва Украіну, землякі зноў сабраліся на магілу развітацца... І накрылі труну чырвонай кітайка, якая хутка пацямнела пад мокрым снегам з дажджом, быццам сімвалізуючы, што нялёгкім быў жыццёвы лёс народнага спевака нашага.»
М. Чалы

Неабсяжны ўклад Тараса Рыгоравіча Шаўчэнкі ў сусветную культуру шануецца не толькі ва Украіне, але і за яе межамі: ва ўсім свеце налічваецца больш за 1200 помнікаў Шаўчэнку, яго імем называюцца вуліцы, навучальныя ўстановы, у яго гонар здымаецца мноства фільмаў і ставяцца п'есы.

Шаўчэнка навекі стаў неад'емнай часткай гісторыі і культуры ўкраінскага народа.

Аўтары праекта

Валянцін Рэшатняк
Аўтар ідэі, мастацкі кіраўнік
Яўген Васільеў
Тэхнічны кіраўнік
Ганна Васільева
Інфармацыйны дызайн
Дзмітрый Гранд
Тэхнічная рэалізацыя
b2blogger.com
Інфармацыйная падтрымка
Вольга Корсун
Пераклад на беларускую

Дзякуем за тое, што наведалі нашу інтэрактыўную біяграфію Тараса Шаўчэнкі.

Нашай мэтай было стварэнне сапраўды цікавага і карыснага адлюстравання жыцця вялікага сусветнага паэта.

Менавіта таму мы жадаем удасканаліць гэтую старонку, дапаўняючы яе ўсё большай колькасцю фарбаў.

Таму калі ў Вас ёсць ідэі датычна гэтага сайта ці вы знайшлі памылку ці недакладнасць — напішыце нам на Shevchenko@ukrlib.com.ua

Для правільнага адлюстравання сайта павярніце прылада на 90 градусаў